Wypadki i odszkodowania / Kiedy ubezpieczyciel może się domagać zwrotu wypłaconego odszkodowania, czyli tzw. regres ubezpieczeniowy i jak się przed nim bronić
IstotÄ… obowiÄ…zkowego ubezpieczenia odpowiedzialnoÅ›ci cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, czyli tzw. ubezpieczenia OC, jest przeniesienie obowiÄ…zku naprawienia szkody spowodowanej przez kierujÄ…cego pojazdem mechanicznym na zakÅ‚ad ubezpieczeniowy, przy czym co do zasady, ubezpieczyciel nie może domagać siÄ™ od ubezpieczonego zwrotu wypÅ‚aconego odszkodowania. Powyższa zasada doznaje jednak odstÄ™pstw, których katalog zawiera art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.
Kiedy ubezpieczyciel może żądać zwrotu wypłaconego odszkodowania?
Możliwość żądania przez ubezpieczyciela zwrotu wypÅ‚aconego odszkodowania w Å›ciÅ›le okreÅ›lonych przypadkach, wymienionych w art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych, nazywana jest „regresem nietypowym”. KonstrukcjÄ™ przewidzianÄ… we wskazanym przepisie należy odróżnić od zwykÅ‚ego regresu ubezpieczeniowego, przysÅ‚ugujÄ…cego zakÅ‚adowi ubezpieczeÅ„ wobec osoby trzeciej odpowiedzialnej za szkodÄ™ (art. 828 kc). W przypadku tzw. regresu nietypowego, dochodzi do przejÅ›cia na zakÅ‚ad ubezpieczeÅ„ roszczeÅ„ przysÅ‚ugujÄ…cych poszkodowanemu, co z kolei przekÅ‚ada siÄ™ na możliwość skierowania przez zakÅ‚ad ubezpieczeÅ„ roszczenia zwrotnego bezpoÅ›rednio przeciwko kierujÄ…cemu pojazdem. Prawo regresu ubezpieczeniowego na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych powstaje w momencie wypÅ‚acenia przez zakÅ‚ad ubezpieczeÅ„ odszkodowania na rzecz poszkodowanego.
Regres ubezpieczeniowy wobec sprawy szkody komunikacyjnej powstaje wyjÄ…tkowo, w Å›ciÅ›le okreÅ›lonych przypadkach. Zgodnie z art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych, ubezpieczycielowi przysÅ‚uguje prawo dochodzenia od kierujÄ…cego pojazdem mechanicznym zwrotu wypÅ‚aconego z tytuÅ‚u ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych odszkodowania, jeżeli kierujÄ…cy:
-
wyrzÄ…dziÅ‚ szkodÄ™ umyÅ›lnie, w stanie po użyciu alkoholu lub w stanie nietrzeźwoÅ›ci albo po użyciu Å›rodków odurzajÄ…cych, substancji psychotropowych lub Å›rodków zastÄ™pczych w rozumieniu przepisów o przeciwdziaÅ‚aniu narkomanii;
-
wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa;
-
nie posiadaÅ‚ wymaganych uprawnieÅ„ do kierowania pojazdem mechanicznym, z wyjÄ…tkiem przypadków, gdy chodziÅ‚o o ratowanie życia ludzkiego lub mienia albo o poÅ›cig za osobÄ… podjÄ™ty bezpoÅ›rednio po popeÅ‚nieniu przez niÄ… przestÄ™pstwa;
-
zbiegł z miejsca zdarzenia.
Jak wskazaÅ‚ SÄ…d Najwyższy w uchwale z dnia 16 listopada 2012 r., powyższa regulacja znajduje zastosowanie wówczas, gdy „zachowanie kierujÄ…cego pojazdem byÅ‚o tak rażące, że wzglÄ™dy prewencyjne, wychowawcze i represyjne, a także poczucie sÅ‚usznoÅ›ci uzasadniajÄ… możliwość dochodzenia przez ubezpieczyciela od kierowcy zwrotu wypÅ‚aconego odszkodowania” (uchwaÅ‚a SÄ…du Najwyższego z dnia 16 listopada 2012 r. sygn. akt III CZP 61/12, OSNC 2013/4/47).
Wspólnym mianownikiem przewidzianych w ustawie wyjÄ…tków od zasady wyÅ‚Ä…cznej odpowiedzialnoÅ›ci zakÅ‚adu ubezpieczeÅ„ jest zatem istnienie po stronie kierujÄ…cego pojazdem winy, przy czym zgodnie z powszechnie przyjÄ™tym w piÅ›miennictwie i orzecznictwie poglÄ…dem, wymagana jest forma winy umyÅ›lnej lub rażącego niedbalstwa (tak m.in. wyrok Sadu OkrÄ™gowego w BiaÅ‚ymstoku z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt II Ca 237/09, wyrok SÄ…du OkrÄ™gowego w Åodzi z dnia 26 kwietnia 2017 r., sygn. Akt II C 161/17, wyrok SÄ…du Rejonowego w Bielsku Podlaskim z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. Akt I C 490/14).
Do powstania odpowiedzialności za szkodę komunikacyjną spowodowaną w okolicznościach przewidzianych w art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nie jest wymagane, aby sprawca był stroną umowy ubezpieczenia. Roszczenie o zwrot wypłaconego odszkodowania ubezpieczyciel może skierować do każdego, kto kierował pojazdem podczas zdarzenia. Roszczenie ubezpieczyciela, przewidziane w ww. przepisie, przedawnia się z upływem trzech lat od daty wymagalności, tj. od daty wypłacenia przez zakład ubezpieczeń odszkodowania na rzecz poszkodowanego (tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r., sygn. akt III CZP 83/05),
Okoliczności wyłączające odpowiedzialność kierującego pojazdem
Warto jednak zauważyć, że nie każdy przypadek pozornie kwalifikujÄ…cy siÄ™ jako jedna z sytuacji okreÅ›lonych w art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych bÄ™dzie skutkowaÅ‚ uwzglÄ™dnieniem powództwa zakÅ‚adu ubezpieczeÅ„ o zwrot wypÅ‚aconego odszkodowania. NajczÄ™stszÄ… sytuacjÄ…, w której jedynie z pozoru ubezpieczycielowi przysÅ‚uguje regres wobec kierujÄ…cego pojazdem, jest bÅ‚Ä™dne zakwalifikowanie zachowania sprawcy jako „zbiegniÄ™cie z miejsca zdarzenia”. W orzecznictwie panuje bowiem utrwalony poglÄ…d, że nie zawsze opuszczenie miejsca zdarzenia może być traktowane jako zbiegniÄ™cie. Jak wskazaÅ‚ SÄ…d Najwyższy w wyroku z dnia 27 marca 2001, (IV KKN 175/00) „momentem decydujÄ…cym o przyjÄ™ciu, że sprawca zbiegÅ‚ z miejsca zdarzenia, jest ustalenie, że oddalajÄ…c siÄ™ z miejsca zdarzenia, czyniÅ‚ to z zamiarem unikniÄ™cia odpowiedzialnoÅ›ci, w szczególnoÅ›ci w celu uniemożliwienia identyfikacji, roli, jakÄ… odegraÅ‚ w zdarzeniu, oraz stanu, w jakim znajdowaÅ‚ siÄ™ w chwili wypadku". Podobny poglÄ…d SÄ…d Najwyższy wypowiedziaÅ‚ w postanowieniu z dnia 18 listopada 1998 r. (sygn. Akt II CKN 40/98), w których stwierdziÅ‚ m.in., iż sÅ‚owo „zbiegÅ‚”, jako synonim sÅ‚owa „uciekÅ‚” należy interpretować jako celowe, naznaczone zÅ‚Ä… wolÄ… zachowanie sprawcy, polegajÄ…ce na szybkim oddaleniu siÄ™ z miejsca wypadku w celu unikniÄ™cia odpowiedzialnoÅ›ci i bez zamiaru powrotu. Co za tym idzie, nie każde oddalenie siÄ™ kierowcy bÄ™dzie powodowaÅ‚o utratÄ™ ochrony ubezpieczeniowej – odpowiedzialność sprawcy szkody jest wyÅ‚Ä…czona m.in. wówczas, gdy w konkretnych okolicznoÅ›ciach można uznać za usprawiedliwiony brak po jego stronie Å›wiadomoÅ›ci wyrzÄ…dzenia szkody; podobnie, roszczenie ubezpieczyciela nie bÄ™dzie zasÅ‚ugiwaÅ‚o na uwzglÄ™dnienie, gdy kierujÄ…cy pojazdem oddali siÄ™ z miejsca zdarzenia z zamiarem szybkiego powrotu (np. odjedzie kawaÅ‚ek dalej by nie tamować ruchu drogowego wÅ‚asnym pojazdem).
WÄ…tpliwoÅ›ci co do możliwoÅ›ci dochodzenia przez ubezpieczyciela roszczeÅ„ zwrotnych powstaÅ‚y również na gruncie art. 43 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych. Przedmiotem rozważaÅ„ sÄ…dów powszechnych byÅ‚o przede wszystkim zagadnienie „umyÅ›lnoÅ›ci” sprawcy zdarzenia oraz skutków skazania za przestÄ™pstwo popeÅ‚nione wskutek umyÅ›lnego naruszenia przez sprawcÄ™ zasad bezpieczeÅ„stwa w ruchu lÄ…dowym na możliwość zastosowania art. 43 pkt 1 powoÅ‚anej wyżej ustawy. W tym kontekÅ›cie należy wskazać, że pojÄ™cia „umyÅ›lnego spowodowania szkody” i „umyÅ›lnego naruszenia zasad bezpieczeÅ„stwa w ruchu lÄ…dowym” nie sÄ… tożsame – jak wskazaÅ‚ SÄ…d Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 25 stycznia 2017 r. (sygn. Akt I Aca 1161/16), „umyÅ›le naruszenie zasad bezpieczeÅ„stwa w ruchu drogowym nie jest równoznaczne z popeÅ‚nieniem przestÄ™pstwa umyÅ›lnego a tym bardziej umyÅ›lnego wyrzÄ…dzenia szkody w postaci Å›mierci bÄ…dź uszkodzenia ciaÅ‚a uczestnika wypadku komunikacyjnego”.
O ile sÄ…d cywilny w sprawie z powództwa ubezpieczyciela o zwrot wypÅ‚aconego odszkodowania na podstawie art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiÄ…zkowych jest zwiÄ…zany prawomocnym wyrokiem sÄ…du karnego zarówno co do znamion przestÄ™pstwa przypisanego sprawcy, jak i okolicznoÅ›ci jego popeÅ‚nienia, o tyle może, a nawet ma obowiÄ…zek, dokonania wÅ‚asnych ustaleÅ„ faktycznych co do umyÅ›lnoÅ›ci w zakresie wyrzÄ…dzenia przez sprawcÄ™ szkody. Wyrok skazujÄ…cy za przestÄ™pstwo komunikacyjne, nawet w przypadku gdy zostaÅ‚o ono popeÅ‚nione przy umyÅ›lnym naruszeniu przez sprawcÄ™ zasad bezpieczeÅ„stwa drogowego, nie przekÅ‚ada siÄ™ zatem automatycznie na zasadność roszczenia regresowego ubezpieczyciela.